مىشوند و امواج اقيانوس در آب . هر موج محيطى مادى لازم دارد تا بتواند انتشار پيدا كند ، ولى نور از خلاء يعنى از جايى كه موج صوتى نمىتواند عبور كند مىگذرد و پذيرفتن اين كه موجى در فضاى خالى انتشار پيدا كند ، مثل اين است كه قبول كنيم اصلا موجى وجود ندارد . ه - البته اين اشكالى است ، ولى براى من تازگى ندارد ، استاد من در اين عميقانه فكر كرده و به اين جا رسيده است كه يگانه راه رهايى از اين دشوارى آن است كه به وجود جوهر فرضى ( اتر قائل شويم و چنين پنداريم كه اين جوهر تمام جهان را پر كرده است ، در واقع مثل اين است كه همهء عالم در اتر غوطه ور باشد . و اگر يك دفعه جرئت كنيم و آن را بپذيريم ، همه چيز ديگر درست مىشود و هيچ اشكالى بر جاى نمىماند . » ( 1 ) ملاحظه مىشود كه هويگنس موضوع اتر را براى چاره جويى در مقابل اشكال محل موج يا حامل موج به ميدان كشيده است ، نه اين كه به طور مستقيم دليل علمى براى اثبات آن آورده باشد . به اضافهء اين كه تحقيقات دقيق مايكلس - مورلى بعدها نظريهء درياى ساكن اتر را به كلى مطرود ساخت . اتر در يك قلمرو ديگرى هم مطرح شده و تا كنون به وجود خود در آن قلمرو ادامه مىدهد . در اين مورد جهان اتر نه به عنوان يك ماده ظريف و سبك و شفّاف ، بلكه ما وراى ماده تلقى شده است . در اين باره جيمس آرتورفندلاى كتابى نوشته و احمد فهمى ابو الخير آن را ترجمه كرده است . در اين كتاب كوشش فوق العاده جدى در بارهء اثبات جهان اثر به كار رفته است .

--> ( 1 ) تكامل علم فيزيك - سير كمالى فكر از تصورات قديمى تا نظريه نسبيت و كوانتا تأليف اينشتين و اينفلد ترجمه آقاى احمد آرام ، ص 100 . .